هر کشاورزی که تجربه زراعت دانههای روغنی را داشته باشد، خوب میداند که کلزا گیاهی پربرکت با سودآوری بالاست؛ اما درست به همان اندازه که پتانسیل تناژ بالایی دارد، به نوسانات محیطی، رطوبت خاک و طغیان بیماریها نیز حساس است. پاییز و زمستان در اکثر مناطق کلزاکاری کشور، همراه با بارندگی، مهگرفتگی و خنکی هواست؛ شرایطی ایدهآل برای اینکه قارچهای بیماریزا از خاک یا بقایای سال گذشته بیدار شوند و قبل از آنکه متوجه شوید، ریشه و ساقه بوتهها را هدف بگیرند.
بسیاری از کشاورزان زمانی متوجه خسارت بیماری میشوند که مزرعه وارد فاز گلدهی شده، ساقه سفید شده یا غلافها نیمهکاره ریختهاند. در این مرحله، حتی گرانترین سموم قارچکش هم نمیتوانند تناژ از دسترفته را برگردانند. کلید طلایی برداشت ۵ تا ۷ تن کلزا در هکتار، دو چیز است: شناخت زودهنگام علائم بیماری و انتخاب بذر قوی و اصلاحشده از همان بدو کاشت. در این راهنمای جامع، مهمترین بیماریهای خطرناک کلزا را بررسی میکنیم تا بتوانید مزرعه خود را بیمه کنید. اگر در مورد شناخت و درمان بیماری گیاه کلزای خود تردید دارید از خدمات مشاوره رایگان اگریک کالا استفاده کنید.
پوسیدگی اسکلروتینیایی ساقه (کپک سفید یا سفید ساقه)؛ خطرناکترین دشمن کلزا
پوسیدگی اسکلروتینیایی (Sclerotinia Stem Rot) که بسیاری از کشاورزان آن را با نام «سفیدک ساقه» یا «کپک پنبهای» میشناسند، شاخصترین بیماری خسارتزای مزارع کلزا ست. اگر در منطقهای با بارندگی مداوم یا رطوبت بالا زراعت میکنید، این بیماری میتواند تا ۷۰ درصد محصول را نابود کند.
علائم در مزرعه
عامل بیماری قارچی خاکزی است که اندامهای مقاومی به نام «اسکلروت» (شبیه به دانههای سیاه فضله موش) در خاک تولید میکند. خسارت معمولاً همزمان با ریزش گلبرگها آغاز میشود؛ گلبرگهای آلوده روی شاخهها و دمبرگها میافتند و قارچ از همان نقطه نفوذ میکند. اولین نشانه، لکههای آب سوخته روی دمبرگ و ساقه است که بهمرور زمان به رنگ سفید یا خاکستری روشن درمیآید. اگر ساقه آلوده را با دست لمس کنید، پوک و شکننده است و بافت قارچی سفید شبیه پنبه داخل آن دیده میشود. با شکستن ساقه، اسکلروتهای ریز و سیاه درون مغز ساقه مشاهده میشوند. بوتههای درگیر در اواخر بهار ناگهان خشکیده، سفیدرنگ و دچار ورس (خوابیدگی) میشوند.
راهکار کنترل و مبارزه
- تناوب زراعی اجباری: قارچ اسکلروتینیا سالها در خاک زنده میماند. از کشت متوالی کلزا یا تناوب آن با آفتابگردان و سویا جداً خودداری کنید. تناوب ۳ تا ۴ ساله با گندم، جو و ذرت بهترین راه کاهش بار قارچی خاک است.
- تنظیم مصرف ازت: کود ازته بیش از حد باعث آبدار شدن و نرمی بافت گیاه شده و کانوپی مزرعه را بیش از حد متراکم و مرطوب میکند؛ در عوض کودهای حاوی پتاسیم و سیلیس، دیواره سلولی ساقه را ضخیم و نفوذناپذیر میسازند.
- سمپاشی پیشگیرانه: در مزارعی با سابقه آلودگی، زمانی که ۲۰ تا ۳۰ درصد مزرعه به گل نشسته است، سمپاشی با قارچکشهای سیستمیک نظیر تبوکونازول (۱ لیتر در هکتار) یا ایپرودیون + کاربندازیم (۱ کیلوگرم در هکتار) پیش از پیشروی آلودگی به ساقه توصیه میشود.
بیماری فوما یا شانکر سیاه کلزا (ساق سیاه)؛ قاتل خاموش طوقه
بیماری فوما (Phoma stem canker) یا ساقسیاه، یکی از مخربترین بیماریهای قارچی در سراسر دنیا و مناطق کلزاکاری ایران به شمار میرود. خطر اصلی این بیماری آن است که قارچ از اوایل پاییز روی برگهای اولیه کلزا مستقر میشود، اما ضربه نهایی خود را در پایان زمستان و بهار بر پیکر طوقه و ساقه وارد میکند.
علائم در مزرعه
نشانه اولیه فوما در مرحله روزت پاییزه دیده میشود؛ لکههای دایرهای یا بیضیشکل به رنگ خاکستری مایل به سفید که روی آنها نقطههای ریزِ سیاه رنگ (اسپورهای قارچ) مثل خاکه زغال پاشیده شده است. این لکهها روی برگ خسارت بالایی ندارند، اما خطر وقتی آغاز میشود که قارچ از راه دمبرگ خودش را به طوقه و پایین ساقه میرساند. در اوایل بهار، در ناحیه طوقه و نزدیک سطح خاک، زخمهای فرورفته، سیاه و ترکخورده (شانکر) تشکیل میشود. این عارضه آوندهای گیاه را قطع کرده، مانع از رسیدن آب و غذا به بخشهای بالایی بوته میشود و در نهایت بوتهها از همان محل طوقه میشکنند و غلافها پوک میمانند.
راهکار کنترل و مبارزه
- کاشت ارقام دارای مقاومت ژنتیکی: فوما بیماریای نیست که با سمپاشی دیرهنگام بهاره بهطور کامل درمان شود. اصلیترین سنگر دفاعی در برابر فوما، استفاده از بذرهای اصلاحشده، بوجاریشده و ارقام دارای مقاومت به شانکر ساقه است. برای دسترسی به این ارقام مقاوم و تایید شده، میتوانید به دستهبندی بهترین بذر کلزا مراجعه کنید تا بذرهایی با خلوص ژنتیکی بالا و پتانسیل باردهی عالی در شرایط اقلیمی خود را انتخاب نمایید.
- ضدعفونی بذر: کاشت بذر بوجاری و تیمار شده با قارچکشهای تبوکونازول یا کاربوکسین تیرام، از آلودگی اولیه گیاهچه در خاک جلوگیری میکند.
- شخم عمیق بقایا: شخم زدن و مدفون کردن بقایای کلزای سال قبل در عمق خاک، جلوی رهاسازی اسپورهای هوازی فوما را در پاییز میگیرد.
سوختگی آلترناریایی (لکه سیاه غلاف و برگ)
سوختگی آلترناریا بیشتر در سالهایی که بهار بارانی و دمای هوا معتدل و مرطوب است بروز میکند. عامل بیماری اسپورهای هوازی آزاد میکند که با جریان باد و قطرات باران به سرعت در مزرعه پخش میشوند.
علائم در مزرعه
علائم شامل لکههای گرد قهوهای تا سیاه با حاشیههای متحدالمرکز روی برگهای پیر و پایینی است. با ادامه رطوبت، این لکهها به گلچه، ساقه و مهمتر از همه به خورجینها (غلافها) سرایت میکنند. لکههای روی غلاف باعث بدشکلی، باز شدن زودرس خورجینها قبل از رسیدگی کامل و ریزش دانه روی زمین میشوند. همچنین بذرهای داخل خورجین چروکیده، سبک و فاقد درصد روغندهی مناسب خواهند بود.
راهکار کنترل
- پاکسازی مزرعه از علفهای هرز همخانواده مثل خردل وحشی و شلمی که پناهگاه قارچ هستند.
- رعایت فاصله ردیفهای کاشت به منظور ایجاد تهویه مناسب و خروج رطوبت اضافی از میان بوتهها.
- در صورت شیوع لکهها روی غلافها، استفاده از قارچکشهای حفاظتی نظیر مانکوزب یا ترکیبات سیستمیک زیر نظر کارشناس دفع آفات در مرحله پر شدن غلاف.
بیماریهای سفیدک داخلی و سفیدک پودری؛ تهدید مراحل رشد رویشی
این دو بیماری قارچی اگرچه نامهای شبیه به هم دارند، اما رفتار و شرایط ظهورشان متفاوت است و هر دو میتوانند سطح سبزینگی کلزا را به شدت کاهش دهند.
سفیدک داخلی (Downy Mildew)
این قارچ عاشق روزهای خنک پاییزه و شبهای مهآلود با رطوبت بالای ۹۰ درصد است و بیشتر در پاییز روی گیاهچهها و برگهای اولیه دیده میشود. روی سطح برگ لکههای کلروتیک (زرد یا سبز کمرنگ) و در پشت برگ، نمد یا تودهای کرکی به رنگ سفید تا خاکستری ظاهر میشود. در آلودگی شدید، برگها چروکیده و پیچخورده شده و رشد بوته متوقف (کوتوله) میگردد.
سفیدک پودری (Powdery Mildew)
برعکس سفیدک داخلی، سفیدک پودری بیشتر در اواخر فصل و روزهای گرم و خشک با شبهای خنک بروز پیدا میکند. لکههای پودری و آردی به رنگ سفید چرک سراسر برگ، ساقه و غلاف را میپوشانند. این لایههای پودری مانع فتوسنتز کلزا شده و مانع از پر شدن کامل مغز دانهها میشوند.
راهکار کنترل سفیدکها
- زهکشی مناسب خاک و عدم غرقاب کردن مزرعه، بهویژه در پاییز و پس از اولین آبیاریها.
- ضدعفونی بذر و استفاده از بذرهای سالم و گواهیشده.
- استفاده از سموم مسی یا قارچکشهای حفاظتی در ابتدای شیوع سفیدک داخلی، و استفاده از ترکیبات گوگردی یا قارچکشهای تریآزولی برای مهار سفیدک پودری.
۵. زنگ سفید و ویروس موزاییک شلغم (TuMV)
علاوه بر لکهبرگیها، دو بیماری خاص نیز سلامت بوتههای کلزا را هدف قرار میدهند:
- زنگ سفید کلزا: با تاولها و جوشهای متورم سفید یا شیریرنگ در زیر برگها و روی ساقهها شناخته میشود. با پیشرفت بیماری، اندامهای بارده گیاه تغییر شکل داده و حالتی شبیه به «سر مرغی» پیدا میکنند و تشکیل غلاف تقریباً متوقف میشود.
- ویروس موزاییک شلغم (TuMV): این بیماری عامل قارچی ندارد بلکه ویروسی است و توسط حشراتی مثل شته مومی کلزا منتقل میشود. برگها حالت رگهرگه، ابلق و ارهای شکل پیدا کرده و کل گیاه کوتوله میماند. سمپاشی بر روی ویروس اثری ندارد؛ راه نجات تنها کنترل زودهنگام ناقل ویروس یعنی شتهها در اوایل فصل پاییز به کمک سموم شتهکش تماسی یا سیستمیک است.
ارتباط آفات و بیماریها؛ چرا نباید از آفات غافل شد؟
همانطور که در طبیعت زنجیرهای از حوادث رخ میدهد، آفات مزرعه کلزا نیز مسیر ورود بیماریها را هموار میکنند:
- شته مومی: علاوه بر مکیدن شیره نباتی و ضعیف کردن سیستم ایمنی بوته، ناقل اصلی بیماریهای ویروسی مانند موزاییک شلغم است.
- سوسکهای گردهخوار و ککهای برگی: خراشها و سوراخهایی که این حشرات روی برگ و غنچهها ایجاد میکنند، منافذ بازی هستند که قارچهای آلترناریا و اسکلروتینیا بهراحتی از همان محل وارد بافت گیاه میشوند.
بنابراین کنترل بهموقع آفات، اولین دیوار حفاظتی در برابر ورود عوامل بیماریزاست.
جدول مقایسه سریع بیماریهای کلزا
برنامه گامبهگام کشاورز برای داشتن مزرعهای عاری از بیماری
برای اینکه یک فصل زراعی بدون دغدغه و سرشار از محصول را تجربه کنید، این چهار گام را آویزه گوش قرار دهید:
۱. انتخاب بذر باکیفیت و رقم مقاوم (پایهگذاری عملکرد)
ریشه بیش از نیمی از بیماریهای قارچی، بذرهای آلوده، بوجارینشده یا ارقام حساسی است که برای اقلیم منطقه تعریف نشدهاند. بذری که خلوص فیزیکی بالا، قوه نامیه بالای ۹۰ درصد و خلوص ژنتیکی تایید شده داشته باشد، بوتهای قوی با ریشههای عمیق و طوقهای محکم میسازد که در برابر نفوذ قارچ فوما و پوسیدگی اسکلروتینیا مقاومت میکند. اگر به دنبال ارقام پرمحصول پاییزه یا بهاره با مقاومت عالی به تنشها و بیماریها هستید، حتماً از دستهبندی بهترین بذر کلزا اگریک کالا دیدن کنید و رقم متناسب با منطقه خود را همراه با مشاوره فنی تهیه نمایید.
۲. آمادهسازی اصولی زمین و ضدعفونی بذر
شخم زدن بقایای کشت قبلی و زیر خاک بردن کانونهای زمستانگذران، بار آلودگی قارچی را به نصف میرساند. همچنین اگر بذر خریداریشده فاقد پوشش ضدعفونی است، قبل از ریختن در بذرکار، حتماً آن را با سموم قارچکش قارچزدایی کنید.
۳. مدیریت آبیاری و تراکم بوته
تراکم کاشت را متناسب با رقم حفظ کنید (برای بذور هیبرید وارداتی معمولاً ۵ تا ۶ کیلوگرم و برای ارقام آزاد ۸ تا ۱۰ کیلوگرم در هکتار کافی است). تراکم بیش از حد، تهویه مزرعه را مختل کرده و با ایجاد سایهانداز خیس، رطوبت را درون کانوپی حبس میکند؛ بهشتی برای تکثیر اسکلروتینیا و سفیدکها.
۴. پایش منظم هفتگی
از اواخر پاییز تا برداشت، بهویژه بعد از هر بارندگی بهاری، در مزرعه قدم بزنید. طوقهها، سطح زیرین برگها و وضعیت گلدهی را وارسی کنید. مبارزه با بیماریهای قارچی بر پایه پیشگیری است، نه معالجه؛ هرچه بیماری زودتر شناسایی شود، دوز کمتر سم و هزینه پایینتری صرف کنترل آن خواهد شد.
